"Breng je organisatie verder"
SLUIT MENU

Lastig gedrag: waarom HR vaker deel is van het patroon dan HR denkt

Hoe ontstaat lastig gedrag op de werkvloer? Organisatiepsycholoog en auteur Danny Mullenders betoogt in zijn boek Wat je niet ziet dat we te vaak naar de persoonlijkheid van medewerkers kijken en te weinig naar de wisselwerking tussen mensen. Ook HR speelt daarin een rol. Wat vraagt dat van HR-professionals?

Een leidinggevende wil zijn medewerkers meer ruimte geven, maar houdt ondertussen alles stevig in de hand. De medewerker merkt dat en gaat steeds vaker tekst en uitleg geven voor bepaalde keuzes of gedachtegangen. 

De leidinggevende merkt dat gedrag op en denkt: “Altijd weer uitleg geven, typisch. Zie je wel, zo zit hij in elkaar.” Dat dit gedrag mede door de eigen opstelling van de leidinggevende ontstaat, ziet hij niet. 

Dit voorbeeld komt van Danny Mullenders, organisatiepsycholoog en auteur van Wat je niet ziet. Volgens hem kijken we, ook in HR, te vaak naar de persoon en te weinig naar de relatie. HRMorgen vroeg hem wat dat betekent voor HR-professionals.

Generaliseren en relatie onderschatten

Waarom verklaren we gedrag op het werk nog zo snel vanuit iemands persoonlijkheid?

“We generaliseren van nature. Je ziet iemand bepaald gedrag vertonen, geeft daar betekenis aan en plaatst diegene al snel in een hokje. Dat is een instinctieve reactie. De volgende keer dat je die persoon ziet, val je onbewust terug op het eerste beeld dat je van hem had. Dat beeld bepaalt vervolgens hoe je met diegene omgaat. En daardoor krijg je vaak ook weer bevestigd wat je al dacht.

Daarnaast laten we ons gemakkelijk verleiden door efficiëntie en effectiviteit. Vroeger zagen we mensen vaak als stimulus-responsmachines. Je denkt: als ik op dat knopje druk, komt dat gedrag eruit. Dat maakt de interactie overzichtelijk en beheersbaar.

Terwijl mensen ontzettend complex in elkaar zitten. En er speelt een heel spel omheen: het spel van de interactie. Dat wordt lang niet alleen bepaald door karakter. We overschatten karakter en onderschatten de relatie.”

Kijk kritisch naar je eigen aandeel

Hoe kan de manier waarop een leidinggevende zich opstelt het gedrag van een medewerker beïnvloeden?

“Stel dat ik een leidinggevende ben en mijn eerste contact met een medewerker is dat diegene zich vervelend gedraagt. Dan ga ik me misschien autoritair of belerend opstellen, omdat ik dat gedrag eruit wil halen. Maar daarmee trigger ik juist weer recalcitrant gedrag bij die medewerker. Die denkt: ‘je kunt me wat’, en gaat het nog een keer doen. Zo ontstaat een soort self-fulfilling prophecy.

En wat denkt die leidinggevende dan? ‘Zie je wel, hij zit zo in elkaar.’ Door hoe hij zich verhoudt tot die medewerker, krijgt hij eigenlijk precies het gedrag terug dat hij had kunnen verwachten.

Je hebt dus behoorlijk veel invloed op het gedrag van de ander, als je je daarvan bewust wordt. Dat is een uitnodiging om gezond kritisch naar je eigen aandeel in een relatie te kijken. Dat geldt voor HR, maar natuurlijk ook voor leidinggevenden.”

Veilige omgeving realiseren

Hoe voorkom je als organisatie dat een medewerker verantwoordelijk wordt gehouden voor gedrag dat mede door de leidinggevende of het systeem wordt veroorzaakt?

“Dat is een uitdaging. Je kunt het voorbeeld van een leidinggevende nemen, maar je kunt ook naar systemen kijken. Neem bijvoorbeeld een beoordelingssysteem waarin een bepaald percentage medewerkers per definitie een onvoldoende moet krijgen. Mensen weten dat. Als de ander het heel goed doet, ga ik misschien nog harder rennen om zelf niet buiten de boot te vallen. Mensen passen hun gedrag aan aan wat ze denken dat de organisatie van hen vraagt.

We willen ons verhouden tot de ander en niet buiten de boot vallen. Dat is ook een reden waarom dingen vaak niet worden uitgesproken. Je ziet bijvoorbeeld het bystander-effect: mensen zien dat er iets gebeurt, maar ze grijpen niet in. De een durft niet, de ander weet niet zeker of hij het goed heeft gezien en weer een ander denkt dat iemand anders het wel oplost.

Wat je als organisatie kunt doen, is een omgeving organiseren waarin leidinggevenden op een ontspannen manier naar het effect van hun eigen gedrag kunnen kijken. Zonder dat je dat meteen gaat belonen of bestraffen. Dat is ingewikkeld, maar wel belangrijk.”

Assessment kan helpen

Wat vraagt dat van HR bij bijvoorbeeld de selectie en ontwikkeling van medewerkers?

“Taakgerichte competenties als resultaatgerichtheid en analytisch denken zijn natuurlijk van belang. Maar kijk ook naar het vermogen om te leren, empathie en de manier waarop mensen met paradoxen omgaan. Kunnen mensen soepel omgaan met onduidelijkheid en met het gedrag van anderen, zonder meteen een oordeel te hebben?

Als iemand defensief reageert, kun je je ook afvragen: wat maakt dat die ander dit doet, en wat is jouw aandeel daarin?

Ik kijk zelf door de bril van: kan iemand dat ontwikkelen? Een assessment kan daarbij helpen. Je kunt onderzoeken of iemand bijvoorbeeld bereid is naar zichzelf te kijken en zich in een ander te verplaatsen. Als iemand defensief reageert, kun je denken: die persoon is nu eenmaal zo. Maar je kunt ook vragen: wat maakt dat die ander dit doet, en wat is jouw aandeel daarin?

Dat moet je stimuleren. Het maakt een organisatie volgens mij veel wendbaarder. Tegelijkertijd ontsla je jezelf als werkgever niet van je eigen verantwoordelijkheid door alleen mensen aan te nemen die goed met zulke situaties kunnen omgaan. Je moet ook kijken naar wat je als organisatie zelf in stand houdt.”

Paradoxen in het hedendaagse werk

Organisaties vragen medewerkers steeds vaker om eigen regie te nemen, maar willen tegelijkertijd veel controle houden. Wat doet dat met mensen?

“Er zitten heel veel paradoxen in het hedendaagse werk. Aan de ene kant wordt gezegd: we moeten ons op de lange termijn richten en innovatief zijn. Maar vervolgens word je op de korte termijn beoordeeld, op wat je nú doet.

Ik heb behoorlijk wat assessments gedaan en kwam uit op vier eigenschappen van mensen die soepel met zulke paradoxen omgaan: zelfbewustzijn, emotionele stabiliteit, ruimdenkendheid en empathie. Die eigenschappen vormen de basis van mijn boek De kunst van niet kiezen en helpen je om je op een flexibele manier tot tegenstrijdige verwachtingen te verhouden.

Werkgevers kunnen mensen selecteren die deze eigenschappen hebben. Maar daarmee ontsla je jezelf als werkgever van je eigen aandeel. Vaak wordt er een cultuur opgetuigd waarin iedereen hetzelfde gewenste gedrag moet vertonen. Maar wat de organisatie wil, staat lang niet altijd dicht bij wat iemand wil, kan of is.”

Psychologische veiligheid is ingewikkeld thema

Je noemt psychologische veiligheid als een ingewikkeld thema. Wat maakt het zo lastig om onveilige situaties binnen organisaties aan te pakken?

“Ik heb een keer bij een zorgorganisatie gewerkt waar een directeur weg moest na klachten over haar leiderschap. Een extern bureau deed onderzoek en kwam er vervolgens achter dat ook de managers onder haar gedrag vertoonden waardoor anderen zich onveilig voelden. In korte tijd stond de hele organisatie op zijn kop.

Mag de onderlinge relatie ook een stoel aan tafel krijgen?

Wat ik daar ingewikkeld aan vond, was dat er in eerste instantie vooral naar de klagers werd geluisterd. De manager zat meteen in het beklaagdenbankje. Terwijl je eigenlijk het hele systeem in de kamer moet krijgen. Mag de onderlinge relatie ook een stoel aan tafel krijgen?

Dat betekent niet dat je onveiligheid moet wegpoetsen, maar als je ergens de nadruk op legt, groeit het ook. Als je alles meteen als onveiligheid benoemt, creëer je een nieuwe realiteit waar je niet makkelijk vanaf komt.”

Met een open blik naar de ander kijken

“De eerste stap is dat mensen begrijpen welk effect hun eigen gedrag kan hebben. Vervolgens heb je de intentie nodig om dingen anders te gaan doen. En je moet ook kijken naar de patronen en ongeschreven normen van de organisatie. Die kunnen al tientallen jaren doorwerken in het gedrag van vandaag.”

Waar kan HR morgen al mee beginnen om zulke patronen te doorbreken?

“Je kunt je gesprekken anders voeren. In plaats van iemand te voorspellen hoe diegene in elkaar steekt, kun je vragen hoe die persoon het zelf ziet. Probeer met een open blik naar de ander te kijken.

Een volgende stap is dat je zicht krijgt op je eigen neigingen en drijfveren. Iemand die bijvoorbeeld sterk op structuur en controle gericht is, kan minder makkelijk openstaan voor wat de ander inbrengt. 

Dat geldt zeker voor HR. Ik hoor HR-professionals zich beklagen dat zij van alles moeten uitvoeren wat een ander wil. Het lukt HR soms minder goed om een ontspannen, gelijkwaardige plek aan tafel in te nemen. In plaats van alleen te denken dat de ander je tekortdoet, kun je daar ook het gesprek over aangaan.”

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

For security, use of Google's reCAPTCHA service is required which is subject to the Google Privacy Policy and Terms of Use.



×