Zelfstandigenwet in internetconsultatie: twee toetsen moeten vooraf duidelijkheid geven over inhuur zzp’ers

Met het wetsvoorstel voor de Zelfstandigenwet wil minister Thierry Aartsen (Werk en Participatie) een doorbraak forceren in een discussie die al ruim twintig jaar speelt. “Na jaren van onduidelijkheid en onnodige terughoudendheid bij opdrachtgevers moet de nieuwe Zelfstandigenwet zorgen voor meer rust en vooral duidelijkheid onder zelfstandigen en opdrachtgevers”, zegt Aartsen. “We laten met duidelijke criteria vooraf zien hoe werken met en als zelfstandige(n) wél kan.”

Het kabinet wil met de wet twee dingen bereiken: opdrachtgevers moeten minder terughoudend worden bij het inhuren van zelfstandigen, en zelfstandigen moeten zelf verantwoordelijkheid nemen voor het afdekken van hun ondernemersrisico’s. 

Aartsen kondigde het conceptwetsvoorstel begin september al aan in een Kamerbrief. Daarin wees hij erop dat onduidelijkheid over de regels leidt tot risicomijdend gedrag: opdrachtgevers sluiten zelfstandigen soms onnodig uit, uit angst voor schijnzelfstandigheid. Volgens het CBS voeren nu zo’n 140.000 minder zzp’ers een opdracht uit dan rond het vervallen van het handhavingsmoratorium begin 2025.

Twee toetsen

De zelfstandigentoets kijkt naar de ondernemer zelf. Een zelfstandige moet de basis op orde hebben, zoals zelf factureren en een inschrijving bij de Kamer van Koophandel (KVK). Ook het aantal opdrachtgevers telt mee, net als de vraag of de zelfstandige voorzieningen heeft getroffen tegen ondernemersrisico’s.

De werkrelatietoets beoordeelt of er binnen een specifieke opdracht voldoende zelfstandig wordt gewerkt. Een zelfstandige moet bijvoorbeeld de vrijheid hebben om het werk zelf te organiseren en het voor eigen rekening en risico uit te voeren.

‘Veilige haven’

Wie aan beide toetsen voldoet én in de praktijk ook zo werkt, komt in een ‘veilige haven’: diegene weet vooraf dat hij of zij als zelfstandige kan werken. Wie niet voldoet, weet volgens het kabinet wat er moet veranderen om dat alsnog te kunnen. Zelfstandigen die niet aan de criteria kunnen of willen voldoen, vallen terug op de regels die nu al gelden. Niet voldoen betekent dus niet automatisch dat er sprake is van een dienstverband.

Het kabinet benadrukt dat de rechten van werknemers met de wet op geen enkele manier worden aangetast. Tegelijkertijd moet de wet schijnzelfstandigheid voorkomen.

Tot die tijd: Deliveroo-criteria en handhaving

Tot de Zelfstandigenwet ingaat, blijven de huidige spelregels gelden. De Belastingdienst handhaaft sinds 1 januari 2025 weer op schijnzelfstandigheid en kan sinds dit jaar vergrijpboetes opleggen bij opzet of grove schuld. Of iemand zelfstandige of werknemer is, wordt beoordeeld aan de hand van de negen criteria uit het Deliveroo-arrest van de Hoge Raad, zoals wie de werkwijze bepaalt, hoe lang de opdracht duurt en wie het ondernemersrisico draagt. Die criteria komen in grote lijnen terug in de nieuwe toetsen.

De gevolgen van de handhaving zijn bij werkgevers goed merkbaar. Uit ledenonderzoek van AWVN bleek eerder dit jaar dat 62 procent van de werkgevers opdrachten of contracten met zzp’ers al heeft aangepast. In sommige sectoren, zoals de ICT, kiezen organisaties vaker voor vaste dienstverbanden.

Onderdeel van breder pakket

De Zelfstandigenwet maakt deel uit van een bredere hervorming van de regels rond zzp’ers. Eerder stemde de Tweede Kamer in met een rechtsvermoeden van werknemerschap: zzp’ers met een laag uurtarief kunnen vanaf januari 2027 makkelijker rechten als werknemer opeisen. Daarnaast komt er een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen. Lees hier een overzicht van het hele zzp-dossier.

Planning

De internetconsultatie loopt tot en met 29 oktober via Internetconsultatie.nl. Daarna volgen uitvoeringstoetsen en een advies van de Raad van State. Volgens de planning van Aartsen behandelt het parlement de wet in 2027, zodat die op 1 januari 2028 kan ingaan. Als minister van een minderheidskabinet is hij daarvoor afhankelijk van steun uit de oppositie; die ziet hij naar eigen zeggen voldoende bij ondernemersgezinde partijen.