Narcisme op de werkvloer: ‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt’

Het kan je zomaar overkomen: je start in een nieuwe baan en je denkt: ‘er klopt iets niet.’ Je leidinggevende claimt al je tijd, zegt dat je fantastisch werk aflevert, neemt je mee uit eten en roddelt intussen over collega’s. Er is onrust in het managementteam, collega’s vertrouwen elkaar niet en werken slecht samen. 

Als HR-professional valt het je op hoe hoog het verzuim en verloop in de organisatie is, helemaal in de top van de organisatie. Zo vertrekken directieleden soms al binnen een jaar, vaak met goudomrande regelingen. 

Gevangen in de tentakels van een narcistische leidinggevende

Intussen zet je manager je onder druk om beslissingen te nemen waar je niet achter staat, zoals het ontslaan van je collega’s zonder een goede reden. Hiermee komt je integriteit als HR Manager onder druk te staan. En ergens intrigeert het gedrag van je leidinggevende je ook: hoe is het mogelijk dat hij/zij hiermee wegkomt? 

Om inzicht te krijgen in dit gedrag en het effect ervan op de werkomgeving, schreef ik een praktisch handboek met tips en opdrachten voor medewerkers met een narcistische leidinggevende. 

Want kennis is macht en helpt je om te begrijpen welk gedrag jouw leidinggevende vertoont. Aan de buitenkant is dat charme, overtuigingskracht en succes. Maar daaronder schuilt een sterke drang naar macht en controle, gebrek aan empathie en zelfvertrouwen, angstig en ongeremd gedrag. Om met Johan Cruijff te spreken: ‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt’. 

Is iedere slechte leidinggevende een narcist?

Narcisme kent veel verschillende uitingen en niemand is 100 procent een narcist. Volgens het handboek voor psychische stoornissen (de DSM-V) bestaat deze persoonlijkheidsstoornis uit negen kenmerken, die alleen door een expert gediagnosticeerd kunnen worden. Iemand te pas of te onpas een narcist noemen om hem te framen of labelen, lijkt tegenwoordig heel hip, maar is onverstandig. 

Je herkent een narcistische leidinggevende aan zijn overdreven gevoel van eigen belangrijkheid en weinig inlevingsvermogen. Hij kan je in eerste instantie overmatig veel aandacht geven. Deze ‘love bombing’ is eigenlijk te intiem of vertrouwelijk voor een werkrelatie. Ook heerst er een onveilige werksfeer, er wordt veel geroddeld en collega’s vertrouwen elkaar niet omdat ze door jouw baas tegen elkaar opgezet worden zonder dat zij dit weten. 

• Lees ook: Geen conflict, toch iets mis (2): nog drie signalen van psychologische onveiligheid

Er is kans op een toename van het aantal vertrouwenskwesties in een team met een narcistische leidinggevende, op hoger ziekteverzuim en een groter verloop van medewerkers. Dit zijn indicatoren waar op gelet kan worden door het hogere management, de Human Resourceafdeling of door de Ondernemingsraad. 

Hoe ga je om  met een narcistische leidinggevende? 

Herken je dit gedrag bij je leidinggevende? Je eerste reactie kan zijn: wegwezen! Maar dat kan niet altijd. Bijvoorbeeld als je kostwinner bent of net een mooie carrièrestap gemaakt hebt. Of omdat jij dan het gevoel hebt dat jouw narcistische leidinggevende zo aan het langste eind trekt.

Win informatie in, leg relevante feiten vast en zoek hulp. Dat kan bij een vertrouwenspersoon, HR, de OR of een externe coach. Blijf goed voor jezelf zorgen. 

Je baas feedback geven of confronteren heeft geen zin: kritiek tast zijn geloofwaardigheid aan. Binnen de kortste keren zit je in het vijandige kamp en maakt hij je werkleven zuur. Het helpt om je grenzen te bewaken als een bok op de haverkist.

Twee opvallende inzichten over narcisme

Let op vrouwelijk narcisme: dat is subtieler en wordt daarom minder snel herkend. Waar mannen vaker openlijk dominant zijn, gebruiken vrouwen relationele tactieken zoals charme en slachtoffergedrag. Of passieve agressie zoals gaslighting, roddelen, negeren en uitsluiten. Stereotypering zorgt er vaak nog voor dat het gebrek aan inlevingsvermogen en de subtiele manier van manipulatie van vrouwelijke narcisten vaak langer verborgen blijft.

Daarnaast is de kernboodschap: je kunt je narcistische baas niet veranderen. Het doel is om ‘narcismebestendig’ te worden. In het boek geef ik praktische tips en oefeningen om je eigen grenzen te bewaken en je veerkracht te vergroten, zodat je van een ‘overlever’ weer iemand wordt die in zijn eigen kracht staat. Tenslotte hadden de inzichten verkregen uit het schrijven van dit boek gegeven ook een helende werking op mij.

Ook voor HR-professionals, OR-leden, vertrouwenspersonen, toezichthouders en bestuurders

Narcisten zul je blijven aantreffen in de top van organisaties: het bedrijfsleven, zorginstellingen, de politie, universiteiten, de tv- of theaterwereld; overal waar hiërarchie en grotere machtsverhoudingen zijn. Dit boek helpt te begrijpen wat narcisme op het werk met je kan doen, hoe je je ertegen kan beschermen en het jezelf minder aanrekent. 

Het is ook goed bruikbaar voor HR-professionals, vertrouwenspersonen, OR-leden en bestuurders: iedereen die in een organisatie een rol speelt bij het zorgen voor sociale veiligheid op de werkvloer. 

Let daarbij op Gen Z! Zij zijn gefocust op gelijkheid en sociale rechtvaardigheid en zullen eerder reageren op signalen van narcisme in de organisatie en dit aanhangig maken. 

• Lees ook: Minder controle, meer motivatie: zo geef je leiding aan Gen Z

Over de auteur:

Annerieke Lulofs is HR Manager en coach. Als leidinggevende in het bedrijfsleven en de zorg werkte zij veelvuldig met leiderschapsvraagstukken, waaronder vragen over macht, integriteit en narcisme. Ook ondersteunde zij  als HR Manager toezichthouders en deed zelf ervaring op als toezichthouder in de ouderenzorg. In haar rol als coach geeft zij een vernieuwend perspectief op werk- en levensvragen. 

Haar boek ‘Hoe overleef ik mijn baas?’ Omgaan met een narcistische leidinggevende (hardcover en e-book) is verkrijgbaar via managementboek.nl.

Annerieke geeft ook lezingen over dit onderwerp voor HR-directeuren, toezichthouders, ondernemingsraden en vakspecialisten zoals Arbo- en Verzuimprofessionals. Daarnaast begeleidt zij medewerkers die ondersteuning nodig hebben in de samenwerking met hun narcistische leidinggevende. 

Fotocredit:  United Photos/Toussaint Kluiters