Bedrijfsburn-out: waarom organisaties zelf ziek kunnen maken

In BNR at Work stond deze week een opvallend perspectief op burn-out centraal: niet alleen de werknemer, maar juist ook de organisatie kan ‘ziek’ zijn. Presentator Nigaio Wijnen en co-host Arjan Elbers spraken met Patrick Nijhoff, auteur van het boek De Bedrijfsburnout. Zijn boodschap is helder: wie burn-outklachten wil aanpakken, moet niet alleen naar het individu kijken, maar vooral naar hoe bedrijven georganiseerd zijn.

Burn-out is al jaren een groeiend probleem. Ongeveer één op de vijf werknemers heeft klachten en de kosten lopen in de miljarden, zo wordt in de uitzending benadrukt. Toch ligt de focus in de praktijk nog vaak op individuele oplossingen: coaching, rust nemen of therapie. Volgens Nijhoff is dat slechts een deel van het verhaal.

Het lichaam van de organisatie

Nijhoff introduceert de metafoor van de ‘bedrijfsburn-out’. Net zoals bij een individu ontstaat burn-out wanneer het ‘hoofd’ niet meer goed luistert naar het ‘lichaam’. In organisaties is het hoofd het management, de strategie en het beleid. Het lichaam bestaat uit de mensen op de werkvloer en hun dagelijkse praktijk.

Als die twee uit verbinding raken, ontstaan problemen. Beleid wordt bedacht zonder aansluiting op de realiteit, signalen van medewerkers worden genegeerd en werkdruk loopt op. Het gevolg: medewerkers trekken zich terug, raken cynisch of verliezen hun betrokkenheid.

Volgens Nijhoff zie je dat terug in gedrag: medewerkers gaan in een soort ‘energiespaarstand’, richten zich alleen nog op hun eigen team en distantiëren zich van de organisatie als geheel. Er blijft wel energie, maar die zit opgesloten in kleine eilandjes.

Symptomen van een zieke organisatie

De symptomen van een bedrijfsburn-out lijken sterk op die van een persoonlijke burn-out. Denk aan verminderde betrokkenheid, vermoeidheid en een gevoel van zinloosheid. Alleen speelt het zich hier op collectief niveau af.

Een belangrijke oorzaak is top-down beleid. Beslissingen worden genomen in bestuurskamers, zonder input van de mensen die het werk uitvoeren. Zelfs wanneer organisaties zeggen dat ze ‘luisteren’, gebeurt dat volgens Nijhoff vaak selectief: signalen die niet passen in het bestaande beleid worden terzijde geschoven.

Dat zorgt voor een kloof tussen plannen en praktijk. Medewerkers ervaren die kloof dagelijks en raken gefrustreerd. Op termijn leidt dat tot uitval.

Werk als belangrijke factor

Hoewel burn-out vaak meerdere oorzaken heeft – zoals privéproblemen of financiële stress – benadrukt Nijhoff dat werk een cruciale rol speelt. Ook de Wereldgezondheidsorganisatie ziet burn-out als een werkgerelateerd fenomeen.

• Lees ook: Update cijfers over ziekteverzuim: verzuim stijgt, vooral door stress – HRMorgen.nl

Co-host Arjan Elbers herkent dat beeld: vaak is er sprake van een combinatie van factoren, maar hoge werkdruk vanuit de organisatie fungeert als katalysator. Zeker wanneer die druk structureel is en niet tijdelijk.

Veel bedrijven denken nog steeds in pieken: “even aanpoten en daarna wordt het rustiger”. In de praktijk blijkt dat die rustmomenten vaak uitblijven. Projecten stapelen zich op, veranderingen volgen elkaar in rap tempo op en medewerkers krijgen nauwelijks ruimte om te herstellen.

De rol van leiderschap

Een belangrijke sleutel ligt volgens Nijhoff bij leiderschap. Managers moeten niet alleen sturen op cijfers en resultaten, maar ook echt luisteren naar wat er speelt op de werkvloer.

Dat betekent: medewerkers betrekken bij beleid, ruimte geven voor feedback en vooral bereid zijn om keuzes te maken. Want daar wringt het vaak. Organisaties willen groeien, kansen benutten en klanten bedienen – maar vergeten de grenzen van hun mensen.

• Lees ook: ‘Dienend-leiderschap geeft boost aan employee engagement’

Een treffend voorbeeld uit de uitzending is dat van zorgorganisaties die bewust klanten ‘op wacht’ zetten, omdat de draagkracht van medewerkers bereikt is. Dat vraagt moed, maar voorkomt dat het systeem vastloopt.

Jongere generaties als spiegel

Een interessante ontwikkeling is de houding van jongere werknemers. Zij bewaken hun grenzen beter, weigeren vaker taken buiten hun functie en doen minder overwerk.

Volgens Nijhoff dwingt dat organisaties om opnieuw na te denken over werkcultuur en verwachtingen. Jongeren hechten meer waarde aan zingeving en balans, en minder aan het klassieke idee van “hard werken en schouders eronder”.

• Lees ook: Gen Z: Hoge eisen, hoge verwachtingen, en andere behoeften

Tegelijk waarschuwt hij dat organisaties ook duidelijk moeten blijven over wederzijdse verwachtingen. Werk betekent soms ook minder leuke taken uitvoeren. De sleutel ligt in eerlijk gesprek en wederzijds begrip.

Scherpe keuzes maken

Een van de belangrijkste oplossingen die Nijhoff aandraagt, is het maken van scherpe keuzes. Bedrijven moeten durven beslissen welke opdrachten, klanten of projecten echt waarde toevoegen.

De bekende 80/20-regel speelt daarbij een rol: een klein deel van de klanten of activiteiten kost vaak het grootste deel van de energie. Door afscheid te nemen van die ‘energieverslinders’ kan er ruimte ontstaan voor herstel en focus.

Dat vraagt een andere manier van denken: niet alles kan, en groei is niet altijd het hoogste doel. Duurzame inzetbaarheid van mensen moet minstens zo belangrijk zijn.

Wat kun je morgen al doen?

Tot slot geeft Nijhoff een praktische tip die meteen toepasbaar is, zeker met de vakantieperiode in zicht: zorg dat medewerkers écht kunnen loskomen van werk. Laat ze niet terugkomen in een overvolle mailbox of een stapel dossiers.

Gun rust, stel mails uit en organiseer vervanging. Want herstel begint bij echte ontspanning – en dat is een verantwoordelijkheid van de organisatie, niet alleen van de werknemer.

De conclusie van deze aflevering van BNR at Work is duidelijk: wie burn-out wil bestrijden, moet verder kijken dan het individu. Soms ligt het probleem niet bij de medewerker, maar bij het systeem waarin hij of zij werkt. En dat vraagt om een fundamenteel andere blik op hoe we organisaties inrichten.

Beluister deze aflevering van BNR at Work met Patrick Nijhoff via Spotify