De onderwereld die solliciteert: hoe criminelen organisaties van binnenuit ondermijnen

Criminele ondermijning krijgt steeds vaker een ander gezicht. Waar organisaties zich jarenlang vooral richtten op dreigingen van buitenaf – zoals cyberaanvallen of datalekken – verschuift het speelveld naar binnen. Criminelen proberen via de voordeur binnen te komen, simpelweg door te solliciteren. Met toegang tot gevoelige informatie kunnen zij grote schade aanrichten, zonder direct op te vallen. 

Volgens Karolien van Lieshout, directeur HRM bij de Kamer van Koophandel, is dat risico reëel en groeit het alleen maar. Organisaties beheren steeds meer waardevolle data en worden daarmee aantrekkelijker doelwit. “Als het van buiten niet lukt, proberen ze het van binnenuit,” is haar boodschap.

Bredere kijk op veiligheid

Die dreiging vraagt om een bredere kijk op veiligheid binnen organisaties. Niet alleen technologie en systemen moeten op orde zijn, ook de ‘menselijke factor’ wordt steeds belangrijker. Bij de Kamer van Koophandel betekent dat: strenge screening aan de poort, maar ook voortdurende aandacht voor medewerkers die al in dienst zijn. Want risico’s ontstaan niet alleen bij binnenkomst. Persoonlijke omstandigheden kunnen veranderen, waardoor medewerkers kwetsbaarder worden voor beïnvloeding. Denk aan financiële problemen, verslaving of relationele spanningen. 

• Lees ook: AI verovert HR – maar botst op privacy en wetgeving

Van Lieshout benadrukt dat organisaties daarom moeten blijven monitoren en investeren in bewustwording. Trainingen, e-learnings en zelfs simulaties met phishingmails helpen medewerkers alert te maken op risico’s. Tegelijk moet de drempel om incidenten te melden zo laag mogelijk zijn. Juist die open cultuur bepaalt hoe snel een organisatie kan ingrijpen als er iets misgaat.

Antenne voor menselijke kwetsbaarheid

Volgens Arthur van Baaren, oud-directeur van de Rijksrecherche, ligt de kern van het probleem bij die menselijke kwetsbaarheid. Criminelen gaan zelden over één nacht ijs, maar werken methodisch en geduldig. Ze maken vaak gebruik van zogeheten informatiemakelaars: tussenpersonen die gericht op zoek gaan naar mensen met toegang tot waardevolle informatie. 

Die makelaars hebben, zoals Van Baaren het omschrijft, een “sensitiviteit voor kwetsbaarheid”. Ze herkennen signalen van mensen die onder druk staan en weten daar subtiel op in te spelen. Het begint vaak klein: een verzoek om ogenschijnlijk onschuldige informatie, een kleine dienst of een financieel voordeel. Maar zodra iemand over de streep is, verandert de dynamiek. Dan ontstaat afhankelijkheid – en soms zelfs chantage.

Wat het zo lastig maakt om deze vorm van ondermijning te bestrijden, is dat de ‘dader’ zelden voldoet aan het stereotype beeld. Integendeel: het zijn vaak goed functionerende, sociale en betrouwbare collega’s. Mensen die geliefd zijn op de werkvloer en daardoor minder snel worden gewantrouwd. Juist dat maakt het risico groot. 

Van Baaren wijst erop dat organisaties vaak achteraf verrast zijn als iemand betrokken blijkt bij lekken of corruptie. Het onderstreept dat controlemechanismen alleen niet voldoende zijn. Natuurlijk zijn processen belangrijk – zoals het beperken van toegang tot gevoelige gegevens en het vastleggen van verantwoordelijkheden – maar zonder aandacht voor gedrag en cultuur blijven er blinde vlekken bestaan.

Leiderschap even belangrijk als screening

De oplossing ligt daarom in een combinatie van harde en zachte maatregelen. Screeningprocedures en technische beveiliging vormen de basis, maar minstens zo belangrijk is leiderschap. Leidinggevenden moeten hun medewerkers kennen, weten wat er speelt en het gesprek durven aangaan. Niet alleen in formele jaarlijkse gesprekken, maar continu. Door openheid te stimuleren en dilemma’s bespreekbaar te maken, ontstaat een cultuur waarin medewerkers zich veilig voelen om signalen te delen. Dat is essentieel, want vroeg signaleren kan grotere problemen voorkomen.

• Lees ook: Zo versterk je psychologische veiligheid zonder nieuw beleid

Toch blijkt in de praktijk dat lang niet alle organisaties hier voldoende aandacht voor hebben. Uit gesprekken en ervaringen blijkt dat vooral in de private sector ondermijning nog niet altijd bovenaan de agenda staat. Zeker bij snelgroeiende bedrijven en scale-ups ontstaat een spanningsveld tussen snelheid en zorgvuldigheid. De druk om talent aan te trekken is hoog, zeker in een krappe arbeidsmarkt. Screening kost tijd, en die tijd lijkt er niet altijd te zijn. Maar juist daar schuilt het risico: hoe sneller en minder kritisch er wordt aangenomen, hoe groter de kans dat iemand met verkeerde intenties binnenkomt.

Samenwerking HR, management en security

Criminele ondermijning via de werkvloer is daarmee geen incidenteel probleem, maar een structurele uitdaging. Het vereist een andere manier van denken over veiligheid, waarin HR, management en security nauw samenwerken. Organisaties die zich hier bewust van zijn en investeren in zowel systemen als mensen, verkleinen hun kwetsbaarheid aanzienlijk. Want uiteindelijk zit de grootste kracht – en het grootste risico – nog altijd in de mens zelf.

Beluister op Spotify deze aflevering van BNR at Work met Karolien van Lieshout en Arthur van Baaren.