SER adviseert over mantelzorg: Zorg dat het bespreekbaar wordt op de werkvloer

Door verschillende maatschappelijke ontwikkelingen is de vraag hoe werk en mantelzorg beter te combineren zijn juist nu relevant en urgent. Zo hebben we te maken met vergrijzing. Een belangrijk gevolg hiervan is dat het aantal mensen met chronische aandoeningen stijgt. Bovendien hebben oudere mensen vaak meerdere chronische aandoeningen tegelijkertijd, wat vaak leidt tot een grotere zorgvraag. 

Tegelijkertijd zijn er minder potentiële mantelzorgers, doordat er minder jongeren zijn, en doordat de gezinnen steeds kleiner worden. Ook het feit dat de overheid wil dat mensen zo lang mogelijk thuis wonen, zorgt ervoor dat de vraag naar mantelzorg stijgt. 

Wat is mantelzorg?

Er zijn meerdere definities van mantelzorg. In haar advies maakt de SER gebruik van de definitie van en SCP: mantelzorg is alle hulp van mensen aan iemand met (fysieke of mentale) gezondheidsproblemen uit hun directe sociale netwerk die niet wordt gegeven in het kader van een beroep. Op basis van deze definitie verlenen in Nederland ongeveer 5 miljoen mensen mantelzorg. Daarvan combineren zo’n 2 miljoen mensen betaald werk en mantelzorg. 

Mantelzorg is hulp die verder gaat dan de gebruikelijke hulp, waaronder verstaan wordt de hulp die je naar algemeen aanvaarde opvattingen in redelijkheid mag verwachten van de partner, ouders, inwonende kinderen of andere huisgenoten.

Steeds meer overbelasting mantelzorgers

Bij de meeste mensen gaat het combineren van mantelzorgtaken en betaald werk goed, maar voor een groeiende groep leidt deze combinatie tot overbelasting, met het risico dat zij uitvallen. 

In haar advies geeft de SER antwoord op de vraag wat nodig is om te zorgen dat mensen nu en in de toekomst een goede balans ervaren tussen betaald werk, mantelzorg en andere activiteiten in hun leven. In het advies volgt de SER twee sporen. Het eerste spoor is gericht op het ondersteunen en vergemakkelijken van de combinatie van werk en mantelzorg. Het tweede spoor richt zich op het dempen van de stijgende vraag naar mantelzorg.

Erkenning voorkomt uitval mantelzorgers 

De SER constateert dat het verrichten van mantelzorgtaken naast betaald werk nog lang niet op alle werkvloeren wordt erkend en gefaciliteerd. Niet alle werkgevers zijn zich voldoende bewust van het belang en de urgentie van het onderwerp. Hierdoor is het niet voor alle werknemers mogelijk om hun mantelzorgtaken op de werkvloer te bespreken. En die bespreekbaarheid is juist belangrijk voor de ondersteuning van medewerkers die hun werk combineren met mantelzorg. Sociale steun op het werk, door begrip te ervaren van leidinggevenden en collega’s, helpt mantelzorgers om de zorg en de combinatie met werk beter vol te houden. 

Voor werkgevers ligt hier een kans, aldus de SER. De SER adviseert het gesprek over mantelzorg aan de cao-tafel te bevorderen en mantelzorgvriendelijk beleid in cao’s en bedrijven te promoten.

Ook breder in de samenleving is normalisering van de combinatie van werk en mantelzorg nodig.

• Lees ook: Mantelzorgbeleid moet op de agenda. ‘Geen kwestie van het opstellen van een paar regeldingetjes’

Flexibiliteit in het werk

Naast begrip van leidinggevenden en collega’s hebben mantelzorgers met een betaalde baan vooral behoefte aan flexibiliteit in het werk. Dat vraagt om maatwerk. 

Het is allereerst belangrijk dat werkgevers een omgeving creëren waarin geen drempel bestaat om mantelzorgtaken ter sprake te brengen. Wanneer die omgeving er is, kunnen werkgever en werknemer gezamenlijk in gesprek om de wederzijdse wensen en behoeften te bespreken. Dit gesprek moet doorlopend gevoerd worden, aangezien zowel de mantelzorgsituatie als de belastbaarheid van de mantelzorger kunnen veranderen.

Voorbeelden van afspraken die je als werkgever met je medewerker kunt maken zijn:

• Flexibiliteit in werktijd, -dag en -plaats.
• De mogelijkheid om thuis te werken.
• De mogelijkheid om tussendoor even naar huis te kunnen.
• De mogelijkheid om onder werktijd te bellen met instanties. 

• Lees ook: 10 misvattingen over mantelzorg op het werk

Zorgverlof en doorbetaling

Wanneer afspraken over flexibiliteit niet voldoende helpen, kunnen werknemers gebruikmaken van hun wettelijk zorgverlof. Zorgverlof is een tijdelijke maatregel wanneer de druk van de combinatie van werk en zorg te hoog wordt, bijvoorbeeld doordat in de zorgsituatie tijdelijk iets anders gevraagd wordt van de werknemer. In zo’n situatie zorgt verlof ervoor dat de werknemer de mogelijkheid heeft om naast werk tijdelijk meer tijd te besteden aan de zorgsituatie, zonder zelf overbelast te raken.

Op dit moment is er de mogelijkheid tot kort zorgverlof van twee weken, waarbij de werknemer minimaal 70 procent van zijn salaris doorbetaald krijgt. Daarnaast is er langdurig zorgverlof van 6 weken, waarbij de werknemer zijn salaris niet doorbetaald krijgt. Het kabinet is van plan de twee verlofvormen samen te voegen tot één verlof van acht weken, waarbij de betaling en financiering hetzelfde blijven als in de huidige situatie. 

De SER adviseert echter om de betaling en financiering te wijzigen, zodat het verlof zijn functie beter kan vervullen. Het blijkt dat in de praktijk nu veel mensen die op zoek zijn naar verlichting eerst vakantiedagen opnemen en daarna pas gebruikmaken van het zorgverlof. Dat is volgens de SER onwenselijk, omdat de vakantiedagen dan niet meer gebruikt kunnen worden voor het doel dat ze hebben, namelijk tijd om te herstellen en op te laden. Met als gevolg dat op termijn de gezondheid van de werknemer in het geding komt.

Financiële steun tijdens verlof draagt bij aan het gebruik van verlof. Als alle werknemers een tegemoetkoming krijgen tijdens zorgverlof, wordt deze verlofvorm bereikbaar voor een grotere groep mantelzorgers. Het ligt voor de hand om het volledige zorgverlof, dus acht weken, door te betalen, aldus de SER. Dit zorgt er ook voor dat de regeling niet te ingewikkeld wordt.

• Lees ook: Werkgevers: verlofregelingen moeten eenvoudiger

Wel vindt de SER dat medewerkers nog steeds een eigen bijdrage moeten leveren van 30 procent van hun salaris, zodat zij verstandig met het verlof omgaan. De financiering van de tegemoetkoming bij betaald verlof zou uit publieke middelen betaald moeten worden, zodat er ook recht wordt gedaan aan de maatschappelijke baten van mantelzorg. Mantelzorg draagt namelijk bij aan welvaart, sociale cohesie en welzijn. 

Er ontstaat op deze manier een verdeling van risico’s. Werknemers dragen bij door een substantieel deel van hun inkomen in te leveren en werkgevers dragen bij door tijd beschikbaar te stellen en de kosten van vervanging van de werknemer tijdens verlof op zich te nemen.

Met betrekking tot het zorgverlof doet de SER ook een aantal aanbevelingen: 

• De SER beveelt aan dat na samenvoeging van het kort en langdurend zorgverlof in principe wordt aangesloten bij de systematiek van de aanvraag van langdurend verlof (artikel 5:11 Wazo), waarbij de werknemer twee weken voor het beoogd aanvangstijdstip van het verlof een verzoek indient bij de werkgever onder opgave van de reden, de persoon die verzorging behoeft, het tijdstip van ingang, de omvang, de voorgenomen duur van het verlof en de spreiding van de uren over de week of het anderszins overeengekomen tijdvak. 
• De SER beveelt aan dat werkgever en werknemer hoe dan ook in overleg gaan naar aanleiding van een verzoek om verlofopname. Dat biedt hun de gelegenheid om te spreken over wederzijdse behoeften en wensen rond de combinatie van mantelzorg en werk waarmee de werknemer te maken heeft, en die kunnen verder gaan dan verlof. Dit sluit aan bij het belang dat de SER hecht aan het bespreekbaar maken van mantelzorg op de werkvloer.
• De SER beveelt aan om een extra overlegmoment te introduceren in het geval een werknemer een verlofaanvraag heeft gedaan voor minimaal viermaal de overeengekomen arbeidsduur per week. Tijdens dit overleg kunnen werkgever en werknemer tijdig reflecteren op wat de werknemer nodig heeft en de ontwikkeling van de zorg- en werksituatie. Zo wordt voorafgaand én tijdens de opname van het mantelzorgverlof een bewustwordingsmoment ingebouwd, waarin wordt gepeild of de vorm en/of omvang van het zorgverlof inderdaad (nog) passen bij de situatie van de mantelzorger, en hoe de mantelzorger uiteindelijk weer naar het reguliere aantal werkuren kan teruggaan.

Langdurige en intensieve mantelzorg

Er zijn verschillende typen mantelzorg. Deze verschillen hangen onder meer samen met de gezondheidsbeperking van de zorgbehoevende. Het type gezondheidsbeperking maakt uit voor de duur en intensiteit van de mantelzorg, de vorm die mantelzorg heeft, maar ook voor de ervaren belasting en de behoeften aan ondersteuning van de mantelzorger.

Mensen die langdurig en intensief mantelzorgen, hebben duidelijk meer of andere ondersteuning nodig. Ook in deze groep zijn er mantelzorgers die graag willen werken, maar de uitdaging om te combineren is voor hen groter dan voor mensen met een minder intensieve en/of langdurige mantelzorgtaak. Als het al lukt om een geschikte baan te vinden, dan schieten interne flexibiliteit en verlof vaak tekort om de combinatie met werk vol te houden. Tegelijkertijd lopen zij door de aard van hun mantelzorgtaken meer risico op overbelasting en uitval. 

De SER adviseert om na te gaan hoe deze groep adequaat kan worden ondersteund. Dit is een verantwoordelijkheid voor de Rijksoverheid. Het is van belang om de bescherming van deze groep hand in hand te laten gaan met mogelijkheden voor het verrichten van betaalde arbeid. Ook voor deze groep is het van grote waarde om te kunnen werken naast mantelzorgen.

Lees hier het hele advies van de SER.